बालबालिकाको खाना कस्तो हुनुपर्छ ?

बालबलिकाको शारीरिक र मानसिक वृद्धि तीव्र गतिमा भइरहेको हुन्छ त्यसैले उनीहरूलाई प्रौढहरूको तुलनामा बढी पोषकतत्वको आवश्यकता पर्छ । सन्तुलित र पर्याप्त पोषकतत्वले हामीलाई निरोगी बनाउँछ । शारीरिक रूपमा बलियो र तन्दुरुस्त पनि राख्छ । चामल, गहुँ, जौलगायतमा पाइने कार्बोहाइड्रेट र तेल, घिउलगायतमा पाइने चिल्लो पदार्थले शारीरिक विकासका लागि आवश्यक शक्ति र क्यालोरी दिन्छ । दूध, गेडागुडी आदिमा पाइने प्रोटिनले शरीरका तन्तुहरूको निर्माण, रेखदेख र मर्मत गर्न सघाउँछ । हरियो सागपात र फलफूलले भिटामिन र खनिज पदार्थ दिन्छन् ।
बजारमा पाइने जुनसुकै डिब्बाबन्द खाद्य पदार्थले यति धेरै पोषकतत्वको आपूर्ति गर्नै सक्दैन । अझ त्यसमा प्रयोग गरिएका रङ र रसायनहरू बालबालिकाका लागि हितकर नहुन सक्छन् । त्यसैले बजारमा पाइने खाद्य पदार्थहरू सकेसम्म नखानु राम्रो हो । आहार विशेषज्ञहरू भन्छन्, ‘बालबालिकाको मानसिक र शारीरिक विकासका लागि बजारका खाद्य वस्तुहरूको साटो घरकै उपयोग गर्नुपर्छ । बजारको खाद्य पदार्थले भोक त मेटाउन सकिएला तर शरीरलाई चाहिने आवश्यक तत्वहरूको पूर्ति हुन सक्दैन ।’
बजारिया जंकफुडले बालबालिका शारीरिक मानसिक रूपमा कमजोर हुन्छन् । पढाइमा कम मन लाग्ने र चाँडै थाक्ने पनि हुन सक्छन् । नर्भिक इन्टरनेसनल हस्पिटलकी डाइटिसियन चन्द्रमाला अवस्थी भन्छिन्, ‘आफ्नो शारीरिक वृद्धि र मानसिक विकासका लागि बालबालिकाले घरैमा बनेको खानेकुरा खानुपर्छ, चाहे त्यो खानामा होस् या खाजामा । तर सधैं एउटै भन्दा पनि खाद्य पदार्थमा विविधता ल्याउनु पर्दछ । अभिभावकले पनि घरबाटै आकर्षक खाजा बनाएर पठाउन सक्नुपर्छ ।’ अवस्थीका अनुसार घरमै बनाइएका हलुवा, खिर, पिजा, पुरी, आलुपराठा, रोटी आदि बालबालिकाले खाजामा लैजान सक्छन् । यी खाद्य पदार्थमध्ये धेरैजसोलाई आकर्षक ढंगमा रोल गरेर स्कुल लान मिल्छ ।
हामीहरूमध्ये धेरैलाई चाउचाउ र चिजबल मनपर्छ होला । तर कहिलेकाहीँ मात्र यसको प्रयोग गर्न आहार विज्ञहरूको सुझाव छ । प्रयोग नै गर्नु परेको अवस्थामा त्यसमा पर्याप्त सागसब्जी हालेर गर्न सकिन्छ । उनका अनुसार मैदाबाट बनेको नुडल्स सकेसम्म खाँदै खानुुहुन्न । यसको साटो आँटा नुडल्स प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर यसमा पनि विभिन्न भेजिटेबल्स मिसाइएको हुनुपर्छ । बरु खाजामा फलफूल लैजानु राम्रो हुन्छ ।
अल्का अस्पतालकी डाइटिसियन विनीता पन्तको भनाइ पनि उस्तै छ । ‘घरमा होस् कि स्कुलमा, खाना होस् कि खाजा, सधैं सन्तुलित र पोषणयुक्त हुनुपर्छ ।’ उनी भन्छिन् बजारका खानेकुरामा प्रयोग गरिएको रङ, स्याच्युरेटेट र ट्रान्सफ्याट साना बालबालिकाका लागि अस्वस्थकर हुन्छन् । ‘बजारका डब्बा बन्द खाने कुराको प्रयोग बालबालिकाले सकेसम्म कम गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । पन्त भन्छिन् ‘खाद्यका पाँच समूहलाई मिलाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ । खानामा विविधता ल्याउन सके स्वस्थकर र स्वादिलो दुवै हुन्छ ।’
हामीहरू पानी खान मन नलागे फ्रेस जुस पनि पिउन सक्छौं । बटर मिल्क पनि प्रयोग गर्न सकिने आहारविज्ञ पन्तको सुझाव छ । उनका अनुसार टिफिनमा आलुपराठा, पनिर, पकौडा, फ्राई राइस, चिउराको पुलाउ, माल्पुवा, तरकारीलगायत खाद्य पदार्थ रोज्न सकिन्छ ।
टेलिभिजनमा देखाइने व्यापारिक विज्ञापनले हामीहरूलाई जंगफुडमा लोभ्याएकै हुनुपर्छ । यस्ता जंगफुडले बालबालिकाको कमलो शरीरमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ । त्यसैले यस्ता खाद्य पदार्थ त्याग्नु नै वेश छ ।

अमेरिकी हर्ट एसोसियसनले बालबालिकाले एक दिनमा तीन चम्चा (१२ग्राम) भन्दा बढी चिनी खान नहुने सुझाइएको छ । बजारमा पाइने खानेकुराहरूमा अत्यधिक चिनी राखिएको हुन्छ । त्यसैले तिनको बढी प्रयोग गर्नु हुँदैन । हामीहरूमध्ये कयौंले अचेल क्यान्डी, चिब्स, कुकिज, आइसक्रिम र सोडालाई पाँच भोजन समूह बनाएका छौ । केही आमाबुबाले पनि बच्चाका लागि छिट्टै, सजिलै पकाउन सकिने र पाँच भोजन समूह पिज्जा, चाउचाउ, म्याक्रोनी र चिज, फ्रेन्च फ्राइज बनाएको पाइन्छ । तर यस्ता खाद्य स्वस्थकर र सन्तुलित छैनन् । पाँच खाद्य समूहमध्ये एउटा या सोभन्दा बढीलाई एकअर्कामा मिसाउन सकिने हुनुपर्छ । उदाहरणका लागि हामीले छनोट गरेको समूहबाट सोडा र क्यान्डी मिल्दैन । घरमै बनाए पनि पिज्जा र फ्रेन्च फ्राइज मिल्दैनन् । कहिलेकाहीँ यसको प्रयोग गर्न सकिएला । तर दिनहुँ खानु हुँदैन । एकअर्कामा मिल्ने पाँच खाद्य समूह अन्न, तरकारी, फलफूल, दूधदही र प्रोटिनयुक्त खाद्य नै हुन् । गहँु, चामल, मकैलगायत अनाजहरू रेसा, आइरन, म्याग्नेसियम र विभिन्न भिटामिनको स्रोत हुन् । यी अनाजबाट घरमै बनाइएका खाद्यसामग्री खाजाको रूपमा स्कुल लैजानु लाभदायक हुन्छ । बजारका डिब्बा बन्द खाने कुराले कब्जियत गराउँछन् । भोकलाई त मार्छ, सँगसँगै शरीरलाई पनि कमजोर बनाउँछ । के हामी आफ्नो शरीरलाई जानीजानी कमजोर बनाउन चाहन्छौं ? तरकारीहरू रेसाका राम्रा स्रोत हुन् । तरकारीमा पोटासियम, भिटामिन ए, ई र सी पाइन्छ । त्यसैले हरेक दिनको खाना र खाजामा हरिया र ताजा तरकारीको मात्रा हुनुपर्छ । फलफूलहरू पोटासियम, फाइबर, भिटामिन सीलगायतका लागि राम्रा स्रोत हुन्् । यसलाई पनि खाना र खाजामा नियमित समावेश गर्नुपर्छ ।

बजारमा भन्दा घरमै फलफूलको जुस बनाएर खानु स्वस्थकर हुन्छ । बालबालिकालाई दूधजन्य पदार्थ आवश्यक पर्छ । यसले शरीरमा क्याल्सियम, पोटासियम, भिटामिन डी र प्रोटिनको आपूर्ति गर्छ । यो खाद्य समूहमा दूध, चिज, दही, मोही, खीर, पेडा, बर्फी, आइसक्रिमलगायत पर्छन् । तर, बढी चिल्लो पदार्थ भएको दूधबाट बनेका परिकारको प्रयोग सकेसम्म कम गर्नुपर्छ । बढी चिनी भएको खानेकुरा पनि कम गर्नुपर्छ । गेडागुडी, बदामलगायत प्रोटिन, आइरन, भिटामिन ई, जिंक, म्याग्नेसियम र भिटामिन ‘बी’ को राम्रो स्रोत मानिन्छ । खाजामा यस्ता खानेकुरा लैजान पनि सजिलो हुन्छ ।
स्कुले विद्यार्थीहरू प्रायः स्कुल नजिकै चना–चटचपटे किनेर खाने गर्छन् । त्यसमा प्रयोग गर्ने भनिएको कागतीको रस या टमाटरको सस अखाद्य हुन सक्छ । अचेल एउटै कागतीको मूल्य १० रुपैया पर्न थालिसक्यो । १० रुपैयाँको चनाचटपटेमा त्यतिनै मूल्यको कागती मिसाएर व्यापारीलाई कसरी नाफा हुन्छ ? त्यसैले उसले चटपटेमा कुहिएको अखाद्य सामग्री प्रयोग गरेको हुन सक्छ । बालबालिकाका लागि चिल्लो पदार्थ पनि आवश्यक पर्छ । तर, बढी प्रयोग गर्नु हितकर हुँदैन ।