इनर्जी ड्रिंक्स भित्रका यस्ता काला कर्तुत

केपी लम्साल,

हामी आफ्ना लागि भन्दा अरूका लागि खाइरहेका हुन्छांै, सानका लागि र देखाउनका लागि खाइरहेका हुन्छांै, स्वस्थ्यका लागि स्वादका लागि खाइरहेका हुन्छांै, हाम्रो खाद्य संस्कार किन यति घातक बन्दैछ । नयाँ नयाँ ब्रान्डको आयात र भड्किलो विज्ञापनसँगै नेपालमा इनर्जी डिंक्सका पारखीहरू बढेका देखिन्छन् । जाडोमा भन्दा गर्मीमा यसको सेवन बढी हुने  भए पनि जाडोमा पनि यसका ग्राहक कमी छैनन् । नेपालमा सबैभन्दा पहिले रेडबुल इनर्जी डिंक्सको रूपमा भित्रिएको पेयपदार्थ हो जुन विश्वबजारमा पनि सबैभन्दा बढी बिक्री हुन्छ । २०६७ असोज २७ गते देखि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले यस्ता पेय पदार्थमा अनिवार्य अनुमति लिनुपर्ने नियम बनाए यतामात्रै नेपालमा इनर्जी ड्रिंक्सको संख्या २५ भन्दा बढी पुगिसकेको छ । फितलो भन्सार नाका र  नियमित बजार अनुगमनको अभावमा अवैधानिक रूपमा पनि धेरै यस्ता पेय पदार्थहरू भित्रिरहेका छन् जसको लेखाजोखा कोहीसँग छैन ।

पंक्तिकारकै नेतृत्वमा केही अगाडिमात्र नेपाली बजारमा बेचिने इनर्जी ड्रिक्समाथि गरिएको अनुसन्धानले केही तथ्यहरू पत्ता लगाएको थियो । प्रचलित खाद्य ऐन र नियमावलीका महत्वपूर्ण प्रावधानहरूको धज्जी उडाउँदै खुलेआम बिक्री भइरहेका यस्ता पेयहरूबाट उपभोक्ता जानीनजानी फसिरहेका छन् । बजारमा भेटिने कुनै पनि इनर्जी ड्रिंक्सको प्याकेटमा मूल्य लेखिएको देखिँंदैन । उपभोक्ताको अनुहार हेरेर एउटै पसलेले एकै खालको पेय फरकफरक मूल्यमा बेचेको देखिन्छ । उत्पादकको नाम, प्रयोग गरिएका कच्चापदार्थ, उत्पादन र उपभोग्य मितिलगायत जानकारी स्पष्ट देखिने गरी नेपाली वा अंग्रेजी वा दुवै भाषामा लेखिनुपर्ने कानुनी प्रावधान भए पनि धेरैजसोले यो मापदण्ड पूरा गरेका छैनन् । न्यून गुणस्तरका यस्ता पेय सोझा उपभोक्ताहरूलाई भ्रम छर्दै मनोमानी मूल्यमा बेच्न कालो नियत बोकेका व्यापारीहरूलाई सरकारले नियमन नगरी मौन अनुमति दिएझै देखिन्छ । स्वच्छताको वास्तविकता नबुझी पढेलेखेका उपभोक्ताहरूले समेत विज्ञापन र हल्लाको भरमा इनर्जी ड्रिंक्सको सेवन गरिरहेको देखिन्छ । उपत्यका भित्र गरिएको अनुसन्धानमा यस्ता पेयको सेवनले निन्द्रा नलाग्ने, टाउको दुख्नेलगायतका स्वास्थ्य समस्या भोग्नेहरूको संख्या करिब ६९ प्रतिशत छ । यस्ता पेयलाई रक्सीजन्य पदार्थसँग मिसाएर खानेहरू करिब ४९ प्रतिशत भएको पाइयो, जुन झनै खतरनाक हुन्छ । अर्कोतिर प्रयोगशाला परीक्षणको रिपोर्टलाई वैज्ञानिक तवरबाट सूक्ष्म विश्लेषण गर्ने हो भने उत्पादकले प्रचार गरे जस्तो यस्ता पेयहरूको सेवनले स्वास्थ्यमा केही पनि फाइदा पुग्ने देखिँदैन बरु उल्टै स्वास्थ्य समस्या निम्तिन सक्छ ।

शक्ति दिने नाममा प्रचार गरिएका यस्ता पेयहरू वास्तवमै शक्ती दिने नभई शक्ति प्राप्त भएको भ्रमदिने मात्र हुन् । यसमा भएको क्याफिनले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई सक्रिय बनाउन मद्दत गर्दछ जसका कारण सेवनकर्ताले स्र्फुत भएको महसुस गर्छ । सामान्य अवस्थामा कृत्रिम रूपमा स्नायु प्रणाली सक्रिय गराउनु राम्रो होइन । यस्ता पेयको सेवनबाट धेरै स्वास्थ्य समस्या आएका प्रशस्त दृष्टान्त हामीकहाँ छन् । एउटा १८ वर्षको बास्केटबल खेलाडी रोम कोन्नीको खेलकै दौडान चारवटा क्यान रेडबुल पिएका कारण मृत्यु भएपछि सन् २००४ मा फ्रान्सले चर्चित इनर्जी ड्रिंक्स रेडबुललाई प्रतिबन्ध लगाएको थियो तर अहिले तोकिएको मापदण्डमा रहेर बिक्री गर्ने गरी कडा कानुनसहित केही फुकुवा गरेको छ । द फ्रेन्च साइन्टी फिक कमिटीले गरेको अनुसन्धानमा रेडबुलमा अत्याधिक क्याफिन भएका कारण ज्यान जान सक्ने खतरा आंल्याएपछि डेनमार्क लगायतका मुलुकले पनि यसलाई प्रतिबन्ध गरेका थिए । मानव शरीरमा घातक असर पर्ने विभिन्न अनुसन्धानबाट पुष्टि भएपछि केही देशमा इनर्जी ड्रिंक्सलाई प्रतिबन्ध गरिएको छ ।

सन् १९६० मा जापानको एक सफ्ट ड्रिंक्स उत्पादक कम्पनीले शक्तिवद्र्धक पेय पदार्थको उत्पादन सुरु गरेको हो । क्याफिन, भिटामिन बी, इनिसिटोल, पानी, चिनी, गोअरन, जिंको, एकाइबेरी बिलोवा आदिको मिश्रणबाट तयार पारिएको पेय पदार्थहरू इनर्जी ड्रिंक्स हुन् । थकानका बेला स्फूर्ति दिए जस्तो बनाउने हुँदा यिनलाई शक्तिवद्र्धक पेय भनिने गरिन्छ । क्याफिन र चिनीको मात्रा बढी हुने यस्ता पेयको रेसिपी कम्पनीअनुसार फरक पर्दछ । सन् १९९५ मा अमेरिकामा पेप्सी कम्पनीले जोस्ट्रा ब्रान्डको इनर्जी ड्रिंस बजारमा ल्याएपछि २००१ म कोकाकोलाले समेत यस्तै पेयमार्फत प्रतिस्पर्धा सुरु ग¥यो । थाइल्यान्ड र भियतनाम इनर्जी ड्रिंक्सका प्रमुख उत्पादक हुन् भने चीन, भारत, ब्राजिलजस्ता देशमा पनि यसको निक्कै फस्टाउँदो व्यापार छ । क्यान प्याकमा आउने यस्ता इनर्नी ड्रिंक्सले पिउनेबित्तिकै फूर्ति दिने विश्वासले गर्दा शारीरिक परिश्रम गर्नेहरू र खेलाडीहरू बीच बढी लोकप्रिय छ । यसको अनावश्यक र झूटा प्रचार पनि लोकप्रिय बन्नुको प्रमुख कारण हो । बढ्दो उपयोगसँगै यसले पार्ने असरको बारेमा चेतना नहँुदा घातक रोगको सिकार हुनेहरू पनि बढ्दै छन् । निश्चित मापदण्डको अभावमा बजार अनुगमन नहँुदा मनोमानी त्यत्तिकै मौलाएको छ । धेरै देशले यसको नकारात्मक असरका कारण नियन्त्रणका लागि कडा मापदण्ड बनाएका छन् तर नेपालमा यस्ता पेय पदार्थको स्तर निर्धारणसमेत गरिएको छैन ।

क्याफिनकोे मात्रा निक्कै बढी हुने हँुदा यस्ता पेयको सेवन निक्कै खतरनाक हुन सक्छ । जानकारहरू इनर्जी ड्रिक्सको अधिक प्रयोगले ज्यानै लिन सक्ने खतरा रहेको दाबी गर्छन् । सही मात्रामा क्याफिनको प्रयोगले त्यस्तो नकारात्मक असर नपु¥याए पनि अधिक प्रयोगले उत्तेजना र छट्पटी हुने, निद्रा नलाग्ने, मुटुमा पिप जम्नेलगायतका समस्या आउँछन् । एक क्यान (२५० मिलिलिटर) इनर्जी ड्रिंक्समा ५० देखि १८० मिलिग्रामसम्म क्याफिन भएको पाइन्छ । एक स्वस्थ वयस्कले १५० मिलिग्राम प्रतिदिनभन्दा बढी क्याफिन सेवन गर्नु हँुदैन । यो तथ्यांकलाई हेर्दा प्रतिदिन एक क्यान इनर्जी ड्रिंक्सको सेवन पनि घातक बन्न सक्छ ।  केही मान्छेहरू क्याफिनप्रति यत्ति संवेदनशील हुन्छन् कि उनीहरूलाई  थोरैभन्दा थोरै सेवन पनि खतरनाक हुन सक्छ । विभिन्न खोजबाट इनर्जी ड्रिंक्सको अधिक सेवनले मस्तिष्क र मुटुमा खतरा हुन सक्ने दाबी गरेका छन् । इनर्जी ड्रिंक्समा पाइने टउरिन भन्ने एमिनो एसिडले स्नायु प्रणालीमा एक किसिमको तरंग ल्याइदिन्छ जसको कारण मानसिक स्फुर्ति आउँछ । अप्राकृतिक रूपमा शरीरका कुनै पनि अंग सक्रिय हुनु धेरै नराम्रो मानिन्छ । यस्ता पेयमा हालिने भिटामिन बी उपभोक्ताले सेवनपश्चात् भिटामिन प्राप्त गरून् भनेर हैन चिनी छिट्टै सोसियोस् भनेर हो ।  इनर्जी ड्रिंक्सको सेवनले शरीरमा सुक्खापन ल्याउँछ तर हामीकहाँ धेरै कसरत गरेका बेला वा खेलाडीहरूले खाने भनेर प्रचार गरिन्छ जुन आफैंमा बाझिने कुरा हो । समग्रमा यस्ता खतरनाक इनर्जी ड्रिंक्सको सेवन गर्नुभन्दा नगर्नु नै राम्रो हुनेछ ।

भोकमरी, कुपोषण र गरिबीले चपेटिरहेको मुलुकमा तिर्खा मेटाउनकै लागि ८० रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यमा इनर्जी ड्रिंक्स नामका समस्याकोे भण्डार किनेर खाने र रोगको सिकार बन्ने प्रवृत्ति मौलाउनु खतरनाक भविष्यको प्रष्ट संकेत हो । कानुन पालना गराउने सरकार फितलो भएको मौका छोपेर कालो नियत भएका व्यापारीहरू अन्य देशमा न्यून गुणस्तरीय ठहरिएका खाद्य तथा पेयहरू नेपालमा ह्वारह्वार्ती भित्र्याउन र सोझा उपभोक्ता झुक्याएर धन कमाउन तल्लीन देखिन्छन् । प्रचलित खाद्य ऐनकै धज्जी उडाउँदै नेपाली बजारमा आइरहेका इनर्जी ड्रिंक्सको नियमन गर्न खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको ध्यान खिचिएको देखिँदैन । लेवलिङलाई भिसाको रूपमा परिभाषित गर्ने भन्सार नाकाहरूले इनर्जी ड्रिंक्सको क्यानमा धेरैजसो प्रावधान मिचिएको देख्दैनन् वा नदेखेझैं गर्छन् । अहिलेको अवस्थामा सरकारी नियमनकारी निकायले खाद्यबजार स्वच्छ बनाउन सक्छ भन्ने आशा गर्ने ठाउँ खासै छैन । जनताले तिरेको करबाट तलब खाने सरकारी कर्मचारीहरू शरीरमा बोसो र हातमा दही जमाएर जनसाधारण लुटिएको हेर्ने दर्शक हैन राज्य, कानुन र सर्वसाधारणप्रति उत्तरदायी बन्न जरुरी छ ।  अर्कोतिर यस्ता संवेदनशील कुरामा समेत उपभोक्ताको चेतना स्तर पनि साह्रै न्यून देखिन्छ । अतः उपभोक्ताहरूले आफूले प्रयोग गर्दै गरेको खाद्यन्न कत्तिको स्वस्थ्यकर छ बुझेर मात्र खाने बानी बसाले कसैले पनि आफैंले खाएको खानाका कारण ज्यानै लिने रोगहरूको सिकार हुनुपर्दैन थियो ।