रिसाइरहने बानीले हृदयाघात

डा.भारत रावत

आफूलाई एकदमै रिस उठेको बेला सम्झनुहोस् त ! रिसाएको बेला तपार्इंको मुटुको चाल एकदम छिटो हुन्छ, मुख रातो हुन्छ, भनाइको तात्पर्य के हो भने रिसाएको बेला तपाईंमा हुने शारीरिक परिवर्तन यही नै हो । तपाईंको मुटुको चाल बढ्नाले र दाह्रा किट्ने गर्नाले रक्तचाप बढ्छ ।

यी सबै प्रसंगहरू तपार्इंलाई रक्तचाप बढाउने कारक तत्व बन्छन् र उच्च रक्तचाप पक्षाघात गराउने मूल कारण पनि हो । रिसाएको बेला मानिसको मुटुमा अक्सिजन परिपूर्ण भएको रगत आपूर्ति गर्ने धमनी साँघुरिन्छ र त्यसले गर्दा रगत बाक्लिएर खतरनाक रूपमा जम्ने सम्भावना हुन्छ जसले गर्दा हृदयाघात वा पक्षघात हुन सक्छ । त्यसैले यदि तपाईं कसैसित रिसाउनुहुन्छ भने त्यसले तपाईंलाई नै बढी हानि पु¥याउँछ भन्ने कुरा सम्झनामा राखिरहनुहोस् ।

रिसाइरहने बानी अथवा झडंग गर्ने स्वभाव अँगाल्नाले तपाईंलाई नराम्रो खाना खाने, चुरोट तान्ने वा रक्सी सेवन गर्ने नराम्रा लततर्फ लैजाने धेरै सम्भावना छ । जसले केवल मुटुको रोग वृद्धि गर्नलाई मद्दत गर्छ । आफ्नो रिसलाई नियन्त्रण गर्ने तरिका सिक्नु वा जान्नुभयो भने यसले तपार्इंमा पर्ने दबाबलाई कम गर्न मद्दत गर्छ भन्ने नै हो भने यसले ज्यानसमेत बचाउँछ । झडंग रिसाउनु या रिसलाई लुकाउन खोज्नुभन्दा यसलाई विस्तारै शान्त भएर प्रकट गर्नु अत्यन्त स्वस्थकर हुन्छ । ससाना कुरामा पनि झडंग रिसाउने या सधैंजस्तो रिसाइरहने व्यक्तिलाई मुटुको रोग लाग्ने वा हृदयाघात हुने खतरा बढी हुन्छ । रिस र स्वास्थ्यको सोझो सम्बन्ध हुन्छ भन्ने कुरा अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् । सन् २००४ मा गरिएको एक अध्ययनमा रिस तथा कुण्ठाले मुटुको चाल असामान्य तुल्याउँछ र आकस्मिक मृत्यु निम्त्याउन सक्छ । कमजोर मुटुलाई स्वचालनमा ल्याउने उपकरण शरीरभित्र प्रत्यारोपण गर्दा वैज्ञानिकहरूले शारीरिक तनावले भन्दा मानसिक तनावले व्यक्तिमा मुटुको गति असामान्य तवरले छिटो हुन जान्छ भनी पत्ता लगाएका छन् । मुटुको गति असामान्य गराउने एकमात्र कारण मानसिक तनाव हो भनी बुझाउने यो पहिलो अध्ययन हो । अनुसन्धानकर्ताहरूले मुटुका गति असामान्य भएका व्यक्तित्वहरू पत्ता लगाउन भविष्यले मद्दत गर्नेछ भनी आशा राखेका छन् । मुटुको रोग विस्तारै बढाउँदै लैजान रिसले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । आफ्नो रिस पोख्ने व्यक्तिलाई भन्दा भित्रभित्र रिस पाल्ने व्यक्तिलाई ७५ प्रतिशत बढी मुटुका धमनीको रोग हुने सम्भावना रहेको एक अध्ययनले देखाएको छ । रिस र उच्च रक्तचापको सम्बन्ध रहेको बारे पनि अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् ।

केही अरू अध्ययनअनुसार रिसले कम स्तरका व्यक्तिलाई भन्दा रिसको प्रचण्ड स्तर भएका व्यक्तिलाई तीन दोब्बर बढी हृदयाघात हुने वा छाती दुख्ने सम्भावना हुन्छ भन्ने छ । खासगरी रिस उठेको बेला केही कुरा फुटालौं वा कसैको टाउको फुटाऔं भन्ने भावना उब्जने व्यक्तिहरूमा यो सम्भावना अझ बढी हुन्छ । समयको अन्तरालका साथै रिसका कारण नोक्सान पु¥याउने खालका असरहरू बढ्दै जान सक्छन् । सन् २००२ मा गरिएको अध्ययनले धेरै रिस चाहे त्यो लुकाइएको होस् वा प्रदर्शन गरिएको होस्, त्यसबाट बढेको तनाव खपेका व्यक्तिमा हृदयाघात बढी भएको पाइएको छ । युवा मानिसमा सुरु गरी तिनीहरूको ४८ वर्षको उमेरसम्म जारी राखिएको हुनाले यो अध्ययन विशेष मानिएको छ ।

रिससँगसँगै आउने शारीरिक परिवर्तन मुटुको गति छिटो हुनु र रक्तचाप बढ्नु हो । यो परिवर्तन क्षणिक हो तर लामो वा लगातार रिसाइरहने भयो भने यसले रक्तचापलाई उच्च बनाउन योगदान गर्छ । साधारणतः कम झगडालु व्यक्तिमा भन्दा बढी झगडालुमा रिसको तीव्रता हुने कुरा अनुसन्धानबाट पत्ता लागेको छ । साथै यस्ता झगडालु मानिसमा रिस पनि लामो समयसम्म रहिरहन्छ । झगडा गर्न उद्यत् मानिसमा बढी र लामो समयसम्म रक्तचाप बढ्छ ।

रिस र पक्षघातका बारेमा गरिएको अनुसन्धानले प्रकट नगरिएका रिस, विद्वेष तथा लामो समयदेखिको रिसभन्दा सोझो एवम् शान्त तरिकाले व्यक्त वा प्रकट गरिएको रिस बढी स्वस्थकर हुन्छ भनेको छ । ससाना नकारात्मक व्यवहारले पनि राम्रो मस्तिष्क तथा मुटुमा असर पार्छन् भनी अन्य अध्ययनले ध्यानाकर्षण गरेका छन् । उदाहरणका लागि एक अध्ययनले धेरै बिरामीहरूमा अध्ययन गर्दा धैर्य नभएका, करकरे तथा अरूलाई जित्ने व्यक्तिलाई मुटु रोग र पक्षघातको बढी जोखिम भएको पाइएको छ ।

( डा. रावत मुटु रोग विशेषज्ञ हुन ।