अंग प्रत्यारोपणमा एक पछि अर्को सफलता

हेल्थ टुडे,
काठमाडौं, ४ असार : अंग प्रत्यारोपणका क्षेत्रमा नेपालले बिस्तारै सफलता हात पार्दै गइरहेको छ । विगत एक दशकयता मिर्गौला प्रत्यारोपण सेवा सुरु भएपछि यसले गति लिएको हो । आँखा प्रत्यारोपण पहिलेदेखि नै सुरु भएपछि सन् २००८ सम्म नेपालमा सफल मिर्गौला प्रत्यारोपण हुन सकिरहेको थिएन । सन् २००८ मा त्रिवि शिक्षण अस्पतालले पहिलो पटक अस्ट्रेलियसन सर्जनको सहयोग र डा. दिव्या सिंहको पहलमा नेपालमा पहिलो पटक सफल मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेपछि अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा एकपछि अर्को गर्दै सफलता हात पार्दै आएको हो । त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा मिर्गौला प्रत्यारोपण सुरु भएको चार महिनापछि वीर अस्पतालले पनि मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्न सफल भयो । बेलायतबाट फर्केका प्रत्यारोपण विज्ञ डा. पुुकारचन्द्र श्रेष्ठको अथक् प्रयास र भारतीय चिकित्सकको सहयोगमा वीरमा पहिलोपटक मिर्गौला प्रत्यारोपण भएको थियो । वीर अस्पतालमा सेवा सुरु भए पनि अप्रेसन थिएटर र भौतिक संरचनाको अभावमा यसले आवश्यकताअनुसार गति लिन नसकेपछि भक्तपुरका मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्र नै स्थापना गरियो । यो केन्द्रको उद्देश्य नै मानव अंग प्रत्यारोपण गर्ने हो । डा. पुकारचन्द्र श्रेष्ठले यसको जिम्मेवारी लिए । प्राप्त जिम्मेवारीअनुसार उनले मिर्गौला प्रत्यारोपणका क्षेत्रमा ठूलो उपलब्धि गरे । १२ वर्षको अवधिमा मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रले १३ सयभन्दा बढीको मिर्गौला प्रत्यारोपण गरिसकेको छ । नेपाल जस्तो देशका लागि यो चानचुने उपलब्धि होइन । यो आँकडालाई हेर्ने हो भने केन्द्रले मात्र १३ सय जनाले मिर्गौला प्रत्यारोपणमार्फत नयाँ जीवन पाएका छन् । मिर्गौला उपचारका क्षेत्रमा भएको यो आशलाग्दो प्रगति हो ।

मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रले नेपालमा पहिलो पटक कलेजो प्रत्यारोपण गरेर आफूलाई अंग प्रत्यारोपणको क्षेत्रमा अब्बल स्वास्थ्य संस्थाका रूपमा उभ्याएको छ । उसले २४ जनाको कलेजो प्रत्यारोपण सम्पन्न गरेको छ । त्रिवि शिक्षण अस्पतालले पनि सफल कलेजो प्रत्यारोपण गरेको छ । प्रत्यारोपण विज्ञ डा. रमेशसिंह भण्डारीको लामो समयदेखिको अथक प्रयासको फलस्वरूप त्रिवि शिक्षण अस्पतालले नेपाली चिकित्सक डा. भण्डारी कै नेतृत्वमा नेपाली चिकित्सक मात्र संलग्न टोलीले कलेजो प्रत्यारोपण गरेको छ । प्रत्यारोपण जस्तो जटिल काम एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र निश्चिय पनि सम्भव हँुदैन । यसमा ठूलो टिमको संलग्नता हुन्छ । सबैको मेहनत हुन्छ । त्यसैले प्रत्यारोपणमा संलग्न सबै टिमको मेहनतलाई कम्ती आँक्न मिल्दैन । तर प्रत्यारोपणको सुरुआतको नेतृत्व लिने डा. पुकारचन्द्र श्रेष्ठ र डा.रमेश सिंह सबै उत्तिकै धन्यवादका पात्र छन् । सरकारी अस्पतालका अलावा पछिल्ला दिनमा निजी स्वास्थ्य संस्थाहरूले पनि मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई अगाडि बढाइरहेका छन । ग्रान्डी हस्पिटल, वीर, चितवन मेडिकल कलेज, पुरानो मेडिकल कलेज भरतपुरले पनि सफल मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेका छन । निजी क्षेत्रले पनि प्रत्यारोपणमा सफलता पाउनु खुसीको कुरा हो । मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि राजधानी आउनै पर्ने बाध्यता बिस्तारै हट्दै जानुपर्छ । प्रत्यारोपण सेवालाई सर्वसुलभ बनाउनुपर्छ । अहिले पनि मागअनुसार प्रत्यारोपण हुन सकिरहेको छैन । हजारौ मानिस प्रत्यारोपणको पर्खाइमा छन् । भक्तपुरस्थित मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रको क्षमता विस्तार हुनु आवश्यक छ । केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक डा. पुकारचन्द्र श्रेष्ठ भन्छन, केन्द्रमा भौतिक संरचनाले योभन्दा धान्न सक्ने अवस्था छैन । तर हामीले सक्दो प्रयास गरिरहेका छौ । मिर्गौला बिरामीको संख्या बढेको बढ्यै छ । सरकारले मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रलाई विस्तार गरी बिरामीको चापको अनुपातमा सेवा दिन सक्ने बनाउनु आवश्यक छ । कलेजो प्रत्यारोपण सेवा एकदमै जटिल र महँगो सेवा हो । यसको निरन्तरताका लागि पनि सरकारले आवश्यक सहयोग गर्नै पर्छ । नत्र सेवा प्रारम्भ हुने र निरन्तरता नपाउने सुखद पक्ष होइन । सरकारले मिर्गौलाका बिरामीलाई निःशुल्क डाइलासिस र प्रत्यारोपण निःशुल्क गरेको छ । यो सकारात्मक कुरा हो । तर निःशुल्क सेवा बिरामीले पाउन सक्नु पर्छ । सेवा निःशुल्क हुने तर सेवा पाउन नसक्नु दुःखद् हो । त्यसैले सरकारले अंग प्रत्यारोपणका क्षेत्रमा अझै सेवा विस्तार गर्नु जरुरी छ । यसमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ । प्रत्यारोपण सेवालाई विश्वसनीय, भरपर्दो र सर्वसुलभ बनाउन यसमा लगानी बढाउनु पर्छ । त्यसपछि मात्र कुनै पनि नेपालीले प्रत्यारोपणका लागि विदेश जानुपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुनेछ