देशभित्रै उत्पादन हुने औषधिको आयात बन्द हुनुपर्छ : एप्पोन अध्यक्ष महेश प्रधान

स्वदेशी औषधि उद्योगहरूको अवस्था कस्तो छ ?
नेपालमा करिब ८४ वटा औषधि कम्पनीले औषधि उत्पादन गरेर बजारमा बिक्री वितरण गरिरहेका छन् । देशभित्र खपत हुने औषधिको ५० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा स्वदेशी औषधि उद्योगले ओगटेका छन् । बाँकी ५० प्रतिशत औषधि विभिन्न देशहरूबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ । पछिल्ला दिनमा नयाँ औषधि कम्पनी दर्ता हुने क्रम पनि बढ्दो छ । ११५ भन्दा बढी औषधि कम्पनी औषधि व्यवस्था विभागमा दर्ता भइरहेका छ्रन् । नेपालमा एक वर्षमा ६६ अर्ब रुपैयाँको औषधि खपत हुने अनुमान छ ।
स्वदेशी औषधि उद्योगले रोजगारी सिर्जनामा के योगदान गरेको छ ?
नेपालमा सालाखाला एउटा औषधि कम्पनीले ४०० को संख्यामा प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको छ । कुनै कुनै कम्पनीले एक हजार जनालाई पनि रोजगारी दिएको छ । यस हिसाबले हेर्दा करिब ३५ देखि ४० हजार व्यक्तिलाई औषधि उद्योगहरूले प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको छ । यसका अलावा थोक बिक्रेता, खुद्रा व्यापारी गरी हजारौं अरूले पनि अप्रत्यक्ष रूपमा औषधि उद्योगबाट रोजगारी पाएका छन् । रोजगारी सिर्जना गर्नामा पनि औषधि कम्पनीको ठुलो योगदान छ ।
औषधि उद्योगमा संकलन भएको तीन दशक लामो समयलाई फर्केर हेर्दा कस्तो लाग्छ ?
म स्वास्थ्य क्षेत्रतिर लागेको करिब ४५ वर्ष भयो । एमआर भएर पनि भारतीय कम्पनीमा काम गरें । औषधि पसल पनि चलाएँ । होलसेल पनि खोलें । निजी हस्पिटल पनि खोले । त्यपछि औषधि कम्पनी स्थापना गरेर लागेको हूँ । यसरी फर्केर हेर्दा नेपालले औषधिमा धेरै फड्को मारेको छ । पहिलेपहिले अधिकांश औषधि सीमापारि अथवा भारतबाट बिना चेकजाँच भित्रिन्थे । कुनै रोकावट थिएन । अहिले पनि चोरीछिपी भित्रिन्छन् होला । तर पहिलेको तुलनामा अहिले धेरै सुध्रिसकेको छ । गुणस्तर भन्ने कुरामा त पहिले ध्यान नै थिएन भन्दा हुन्छ । पछि औषधि व्यवस्था विभागको स्थापना पछि गुणस्तरीय औषधि भित्रिन थालेको हो । चेकजाँच हुन थाल्यो । सुरुका दिनमा गुणस्तरीय औषधि प्रचलनमा ल्याउने काम सहज भने थिएन । त्यति बेलाका औषधि उद्यमी, व्यवस्थापक र सरकारलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु । उहाँहरूको ठूलो मेहनतले यो सम्भव भएको हो । गुणस्तरको अन्त्य कहिलै हँुदैन । अहिलेका गुणस्तरीय औषधि भोलिको अवस्थामा गुणस्तरीय नहुन सक्छन् । सुधार गदै जानुपर्छ । फर्केर हेर्दा नेपालमा औषधिको क्षेत्रमा धेरै प्रगति भएको मान्न सकिन्छ ।
हरेक दुई वर्षमा नेपाल फर्मा एक्स्पो आयोजना हुँदै आइरहेको छ । यसको महत्व के छ ?
नेपाल औषधि उत्पादक संघ (एप्पोन) ले हरेक दुई वर्षमा नेपाल फर्मा एक्स्पो आयोजना गर्दै आइरहेको छ । यो वर्ष यही फागुन २५ देखि २७ सम्म चितवनमा हुदैछ । एक्स्पोमा औषधि क्षेत्रका विज्ञहरू, औषधि व्यवसायी, फार्मेसीका विद्यार्थी सबैलाई एकै ठाउँमा सिक्ने र सिकाउने अवसर प्राप्त हुन्छ । विशेषगरी स्वदेशी व्यवसायीलाई नयाँ प्रविधि र उपकरणका बिषयमा सिक्ने अवसर कम पर्छ । यो अवसर फर्मा एक्स्पोमा प्राप्त हुन्छ । यहाँ नयाँनयाँ औषधि उत्पादन, नयाँ उपकरण अवलोकन गर्न, किन्न र नयाँ ज्ञान लिने अवसर प्राप्त हुन्छ । त्यसैले यसको महत्व ठूलो छ ।
इन्जेक्टेवल औषधि उत्पादनमा स्वदेशी औषधि कम्पनी किन पछाडि परेका छन् ?सबै प्रकारका औषधि स्वदेशकै उत्पादन गर्न सकिँदैन र ?
सबै औषधि आफैं उत्पादन गर्ने दुनियाँमा कुनै देश छैन । कुनै न कुनै प्रकारका औषधि विदेशबाट आयात गर्छन् नै । सस्तो पर्ने औषधि आफैं बनाउँछन् । जुन औषधि बनाउन लागत बढी लाग्छ त्यस्तो औषधि विदेशबाट आयात गर्नु पर्छ । जनतालाई कसरी सस्तो मूल्यमा गुणस्तरीय औषधि प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरालाई ध्यान दिनुपर्छ । जुन औषधि सस्तो र गुणस्तरीय हुन्छ त्यहीँ आयात गर्नुपर्छ । हाम्रो पनि यही हो ।
औषधिमा आत्मनिर्भर बन्न सरकारका नीतिहरू बाधक त छैनन् नि ?
सरकारलाई गाली गरेर हामी ठूलो हँुदैनांै । सरकारप्रति आक्रोश पोख्दैमा समस्या हल भइहाल्ने पनि होइनन् । तर एउटा कुरा के हो भन सरकारले व्यवसायीलाई प्रोत्साहन गरेन भने व्यवसाय सकिन्छ । सरकारले व्यवसायी सकिएको हेर्न सक्दैन । यसका लागि सरकारलाई व्यवसायी हेर्न आँखा चाहिन्छ । त्यो आँखाले सरकारले औषधि व्यवसायीलाई हेरिदेओस् भन्ने मात्र चाहना हो । विश्वका अन्य देशहरूले स्वदेशी औषधि उद्योगले उत्पादन गर्ने औषधि विदेशबाट आयात गर्दैनन् । हाम्रो सरकारले पनि यसो गरिदियो भने हामी औषधिमा आत्मनिर्भर हुन समय लाग्दैन ।
अर्को कुरा हो मूल्य । जसरी बालबालिबकालाई पोषिलो खानेकुरा भएन भने कुपोषण हुन्छ । ठीक त्यसरी समय सापेक्ष ढंगले औषधिको मूल्य संशोधन नगर्ने हो भने औषधि उद्योग पनि फस्टाउन सक्दैनन् । नेपालमा विगत १६ वर्षदेखि औषधिको मूल्य बढेको छैन । बजारमा अरू वस्तु र सेवाको मूल्य दुई गुना भइसकेको छ । तर औषधिको मूल्य बढाउनै हुन्न भन्न पाइन्न । अब पनि मूल्य नबढाउने हो पनि औषधि व्यवसायबाट पलायन हुनुपर्ने अवस्था आउने निश्चित छ । नेपाल सरकार, प्रधानमन्त्रीज्यू, स्वास्थ्य मन्त्रीज्यू र सिंगो मन्त्रिपरिषद्ले यसमा पुनर्विचार गर्नु आवश्यक छ ।

औषधि उद्योगले राज्यलाई वर्षमा कति कर तिर्छ ?
हामी डेढ अर्ब रुपैयाँ जति त राज्यलाई आयकर तिर्छौं । स्वदेशी औषधि उद्योगहरूमा ४० हजार कर्मचारी छन् । उहाँहरूको तलबमा लाग्ने कर पनि करिब एक अर्बभन्दा बढी छ । होलसेलर, रिटेलर औषधि व्यवसायी सबैले राज्यलाई कर तिर्छन् । औषधिमा पट पटक गरी ६ पटक कर लिने गरेको छ । बिरामीले समेत कर तिर्छन् । हामी राज्यलाई कर तिर्न पाएकोमा खुसी छौं । तर त्यति धेरै कर तिर्न उद्योगलाई राज्यले हेर्ने दृष्टिकोण सकारात्मक भइदिनु पर्छ भन्ने हाम्रो भनाइ हो ।
तपाईं औषधि उत्पादन संघको अध्यक्षमा निर्वाचन हुनु भएको धेरै भएको छैन । तपाईंको दुईवर्षे कार्यकालमा के के काम गर्ने योजना छन् ?
म एक्लै अध्यक्षले मात्र गर्ने होइन । मेरो नेतृत्वको कार्यसमितिले वा कार्यसमितिको सहयोगले काम गर्नेछु । यो सामूहिक चिज हो । मेरो नेतृत्वको कमिटीले औषधिको मूल्यमा काम गर्नै पर्ने छ । यसका साथ सरकारले तयार पारिरहेको नयाँ औषधि ऐनका विषयमा पनि हामीले सक्दो सहकार्य गरेर काम गर्नैछौ । औषधिको गुणस्तर बढाउने काममा लाग्नेछौ । औषधि व्यवस्था विभागसँग मिलेर सहकार्य गरेर अगाडि बढ्न चाहन्छौ । नेपाल सरकार, स्वास्थ्य मन्त्रालयसँंग समन्वय गरेर अगाडि बढ्न चाहन्छौं । हामी औषधि उद्योगलाई नयाँ उचाइ र नयाँ आशाको सञ्चार गराउन चाहन्छौं । अर्को योजना भनेको अहिलेसम्म एप्पोनको आफ्नै भवन छैन । भाडाको घरमा छांै । त्यसैले अब हामी आफ्नै भवन बनाउने योजनामा छांै । केही समयमै एप्पोनको आफ्नै नयाँ भवन हुनेछ ।
अर्को कुरा, अहिले औषधि उद्योगमा संलग्न व्यवसायीको मनोबल गिर्दाे अवस्थामा छ । मनोबल माथि उठाउने काम गर्नेछौ । हामीलाई राष्ट्र चाहिन्छ । राष्ट्रलाई हामी चाहिन्छ भन्ने भावनाबाट सहकार्य गरेर अगाडि बढ्न चाहन्छौं ।
(महेश प्रधान, नेपाल औषधि उत्पादक संघ (एप्पोन) का अध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँसंग हेल्थ टुडेले गरेको कुराकानी ।)