डाक्टरले ४ सय फि लिदा कसरी हुन्छ ब्रम्हलुट ? 

डा.मुक्ति श्रेष्ठ,

देश संघीयतामा गएपछि स्वास्थ्य सेवा अस्तव्यस्त हुने अवस्था आएको छ । स्वास्थ्यसेवालाई राम्ररी व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने स्वास्थ्य क्षेत्रमा अहिले भएको उपलब्धि पनि गुम्ने खतरा छ । जिल्ला अस्पतालहरूलाई समेत नगरपालिका मातहत राखिएको छ । नगरपालिकाले अस्पतालको सामथ्र्यअनुसार आवश्यक पर्ने औषधि, उपकरण र व्यवस्थापन गर्नमा ध्यान दिन सकेको पाइएको छैन । स्वास्थ्य सेवा अन्य सेवाजस्तो होइन । गम्भीर र अत्यावश्यक प्रकृतिको सेवा हो । अत्यावश्यक सेवा सञ्चालन गर्न त्यही किसिमको अनुभव, बजेट र इच्छाशक्ति चाहिन्छ । जनमानसमा सरकारले नै डाक्टरको गरिमा घटाउने काम गरेको छ ।  डाक्टरले बिरामी लुट्छन् भन्ने मात्र सन्देश प्रवाह गरिएको छ ।

डाक्टरले हरेक दिन सयौं बिरामीको ज्यान बचाएका हुन्छन् । त्यो कुरा कतै सुनिँदैन । डाक्टरले करोडौं कमाइरहेका छन् भन्ने छ जनमानसमा । यहाँ केही औंलामा गन्न सकिने डाक्टरबाहेक धेरैको अवस्था त्यस्तो छैन । अधिकांश डाक्टरले बिरामी जाँच गरेबापत तीन सयदेखि पाँच सय लिने गरेका छन् । जम्मा १० जना डाक्टरले मात्र आफ्नो शुल्क एक हजार रुपैयाँ लिने गरेका छन् । अरू सबैको शुल्क समान हो । डाक्टरले बिरामी जाँचेबापत तीन सयदेखि पाँच सय लिएपछि कसरी बिरामी लुट्यो ? डाक्टर देख्यो कि ब्रम्हलुट कसरी देखिन्छ ? वकिलले एक घन्टाको फि  एक लाखदेखि पाँच लाख रुपैयाँसम्म लिन्छ । मैले देखेको छु । सुनेका भरमा भनेको होइन । तर डाक्टरले चार सय रुपैयाँ लिँदा कसरी भयो कालोबजारी ? धेरै डाक्टरहरूको अवस्था खस्कँदो छ । यी कुरालाई कसले मध्यनजर गर्ने ? दोष मात्र दिएर समस्याको समाधान हुन्छ त ? निजी अस्पतालहरूले ठूलो लगानी गरेका हुन्छन् । उनीहरूले आफ्नो सेवा निःशुल्क दिन सक्दैनन् । नियमअनुसार उनीहरूले पनि निःशुल्क सेवा दिनुपर्छ । दिने गरेका छैनन् भने सरकारले कारबाही गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई जिम्मेवार बनाउन राज्यले पनि उनीहरूप्रति आफ्नो जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ । डाक्टरहरू र उनीहरूले काम गर्ने अस्पतालहरूमाथि हुने आक्रमणका घटना घट्नुको सट्टा बढ्दै गइरहेका छन् ।

चिकित्सक भनेका पूरै भगवान् होइनन् । चिकित्सकले सबै मृत्युलाई रोक्न सक्दैन । बिरामी बचाउन उसले कुनै कसर छाड्दैन । त्यति हुँदाहुँदै पनि बिरामीको स्वाभाविक मृत्युलाई रोक्न सकिँदैन । चिकित्सकसँंग कुनै दैवीय शक्ति हँुदैन कि उस्ले चाहे बिरामी बाँच्ने र नचाहे नबाँच्ने । ऊ पनि आम मानिस सरहको मानिस हो ।  फरक यत्ति हो कि उसले आफूले पढेको र सिकेको सीपको आधारमा वैज्ञानिक तरिकाले बिरामीको उपचार गरी रोग निको पार्ने कोसिस मात्र गर्ने हो । चिकित्सा पेसामा जशभन्दा अपजशको चर्चा बढी हुन्छ । कथम् कदाचित बिरामीको मृत्यु भएमा चिकित्सकलाई प्रमुख दोषीको रूपमा हेरिन्छ । स्वास्थ्य कार्यकर्तामाथि हातपात गर्नु र संस्थामाथि तोडफोड हुनु हदैसम्मको बदमासी हो । केही गिरोहहरूले अस्पताल र चिकित्सकलाई पैसा असुल्ने भाँडोसमेत बनाउन थालेका छन् । एकातिर यथोचित उपकरणबिना अनुमानको भरमा उपचार गर्नुपर्ने बाध्यता अनि अर्कातिर दोषको भागीदार पनि बन्नुपर्ने जटिल परिस्थितिबाट गुज्रिरहेको छ नेपालको चिकित्सा पद्धति र काम गर्ने चिकित्सक ।

सबै दोष र लाञ्छनाको सिकार किन बनाइन्छ चिकित्सकलाई ? तर त्यसपछाडिको कारणको खोजी गरिँदैन । एउटा चिकित्सकले एउटा अस्पतालमात्र काम गर्दैन, उसले निजी क्लिनिक पनि धाउँछ । किन ? त्यस पछाडिको कारण के ? के ड्युटीपछिको समयमा अरूले जस्तै एउटा चिकित्सकले बाहिर काम गर्न पाउने कि नपाउने ? पाउने हो भने कस्तो परिस्थितिमा र यदि नपाउने हो भने किन नपाउने, उसले कति घण्टा काम गर्ने, उसको आम्दानीले उसको दैनिक आवश्यकताको परिपूर्ति हुन्छ त ? यी कुराहरू किन हेरिँदैन ?  चिकित्सकलाई मात्र दोषी किन ठह¥याइन्छ ? ठूलो संख्यामा चिकित्सकहरू विदेश पलायन भइरहेका छन् । त्यसको सोधीखोजी कसले गर्ने ? चिकित्सकहरू काठमाडौंभन्दा बाहिर जान चाहँदैनन् भनेर पनि चिकित्सकलाई नै दोष दिइन्छ तर दुर्गममा रहेका चिकित्सकहरूले पाइरहेको सुविधा र सेवाहरू हेरिँदैन । उनीहरूका समस्या कसले हेर्ने ? चिकित्सा क्षेत्रमा पनि जरा गाढेर रहेको केन्द्रीकृत नीति पनि एक कारकको हो । काठमाडौं र काठमाडौं बाहिर भनेर व्यवहार गरिन्छ । कानुनी रूपमा र व्यावहारिक रूपमा समेत पक्षपात गरिन्छ । मन्त्रालयका सामान्य काममा समेत फरक व्यवहार गरिन्छ । चिकित्सकमा पनि मानवीय गुण हुन्छन्, चाहना र सुखद भविष्यको चिन्ता हुन्छ । अनि के एक चिकित्सकले त्यो वातावरण पाउँछ त ? वा उसलाई सुगमको भन्दा बढी सेवा सुविधा दिइएको छ । यस्ता कुराहरूको हेक्का कस्ले राख्ने ?