मुटुका लागि व्यायाम

हेल्थ टुडे,
काठमाडौं, १५ मंसिर : व्यायामले शरीरलाई बलियो मात्र बनाउँदैन, यसले धेरै प्रकारका रोगबाट बच्न सहयोग पु¥याउँछ भन्ने प्रमाणित तथ्य हो । अचेल हृदयघात, मस्तिष्कघात, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, क्यान्सरजस्ता नसर्ने रोग बढदै जानुको पछाडिको प्रमुख कारण व्यायामको कमी हो । वर्तमान युगलाई जीवनशैलीका दृष्टिले बटन थिचेरै चल्ने युग भनिन्छ । आजका मानिसको अत्यधिक समय टेलिफोन, टेलिभिजन, कम्प्युटर, मोटरकार लगायत अन्य थुप्रै सरसामानको वटन थिच्नमै बित्छ । विज्ञान र प्रविधिको विकास तथा औद्योगीकरणका कारण सिर्जित आजको जीवनशैलीमा शारीरिक निष्क्रियता बढेको छ । यदि शारीरिक सक्रियता बढाउने तर्फ नसोच्ने हो भने मानिस झनझन रोगी र कमजोरी हुँदै जानेमा शंका गर्नु पर्ने ठाउँ छैन ।
हाम्रो देशको ठूलो भूभाग पहाडमा पर्छ । धेरै जनता गाउँमा बस्ने भएकाले दैनिक जीवनयापनका क्रममा यहाँका मानिसको प्रशस्त मात्रा शारीरिक गतिविधि हुनुपर्ने हो । विश्व स्वास्थ्य सगठनको पहलमा नेपालको पहाडी क्षेत्रमा केही समय पहिले भएको एक सर्वेक्षण अनुसार जम्मा ५.५ प्रतिशत नेपालीमा मात्र शारीरिक व्यायामको कमी छ भन्ने देखाएको छ । यो सकारात्मक हो । तर गाउँहरु धमाधम सहरीकरण भइरहेका छन । गाउँले सहरबजारमा आएर बस्ने क्रम बढदो छ । पहाडका मानिस तराईतिर झरेका छन । काठमाडौंको जनसंख्या अत्यधिक बढदो छ । ४० लाखभन्दा बढी मानिस यहाँ वस्छन । सहरियाहरुको जीवनशैली हेर्दा यहाँका ८० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसमा शारीरिक निष्क्रियता र व्यायामको कमी भएको पाइन्छ । मुटु,मधुमेह, क्यान्सरजस्ता रोग पनि सहरबजारमै बढी भेटिने गरेका छन । यी रोगको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि जीवनशैलीका विविध पक्षहरुलाई स्वास्थ बनाउनुका साथै शारीरिक सक्रियता र व्यायाम बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
शारीरिक सक्रियता र व्यायाम दुई फरक अवस्थाहरु हुन । दैनिक जीवनयापनमा नियमित रुपमा संचालन गरिने शारीरिक कार्यबाट सक्रिय वा निष्क्रिय भनी छुट्याइन्छ । शरीरलाई स्वस्थ्य, बलियो, सुगठित, लचकदार, तनावमुक्त राख्न अपनाइने विशेष प्रकारको शारीरिक कार्यलाई व्यायाम भनिन्छ । मानिस शारीरिक रुपले सक्रिय रहनुका साथै नियमित व्यायाम पनि गर्ने गरेमा शरीर स्वस्थ, बलियो र सुखी बन्दछ । नियमित व्यायामले मुटु र फोक्सोलाई ठीक अवस्थामा राख्न सहयोग गर्छ ।
एरोबिक व्यायाम
व्यायाम विभिन्न प्रकार हुन्छन, तौल उठाउनु, खाल्टो वा खेत खन्नु, पौडी खेल्नु, साइकल चलाउनु, लम्केर हिँडनु, योगाशन, प्राणायाम आदि सवै शारीरिक व्यायाम हुन । यस्तै ध्यान, विपश्यना आदि मानसिक व्यायाम हुन । मुटु र फोक्सोलाई स्वस्थ, बलियो र कन्सिनमा राख्न सवैभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ, एरोविक व्यायाम ।
लम्केर हिँडने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने, नाच्ने, पहाड चढने, टे«ड मिलमा कुद्ने आदि एरोबिक व्यायामका उदाहरण हुन । यी व्यायाम गर्दा मुटु र फोक्सोको काम बढछ । शरीरमा अक्सिजनको आवश्यकता बढछ । हातगोडा तथा शरीरका अन्य भागका मांसपेशी सक्रिय हुन्छन । हाडका जोर्नी सक्रिय हुन्छन । सम्पूर्ण शरीर नै सक्रिय हुन्छ । मुटु र फोक्सोले छिटोछिटो काम गरेर शरीरमा बढ्दो अक्सिजनको आवश्यकतालाई पूरा गर्छन । यस प्रकारको व्यायामबाट मुटु र फोक्सो कन्डिसनमा आउँछन र शरीरले धेरै काम गर्नु परेको बेलामा पनि यी अंग थाक्दैनन जसका कारण मानिसलाई स्याँ स्याँ हुँदैन र थकाई पनि लाग्दैन । यो अवस्थालाई राम्रो शारीरिक बोझ सहनशीलताको अवस्था अथवा राम्रो स्टामिना भएको भन्ने गरिन्छ ।